Հայաստանի ազատագրական շարժումը

Ազգային—ազատագրական պայքարի նախադրյալները։ 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյի նախնական հաշտության և Բեռլինի վեհաժողովիդաշնագրով ըստ էության միջազգայնացվել էր Հայկական Հարցը։Բայց շատ չանցած պարզ դարձավ, որ դիվանագիտականճանապարհով այդ հարցը չի լուծվելու։ Իր հերթին սուլթանականկառավարությունը ձեռնարկեց Հայկական Հարցի յուրովի լուծում: Եթե Բեռլինի վեհաժոդովին հաղորդած առաջին տասնամյակում դաառավելապես արտահայտվում էր ժողովրդագրական, վարչատարածքային և հարկային քաղաքականությանիրականացումով, որի նպատակն էր հայաթափել ԱրևմտյանՀայաստանը, ապա 1890-ական թթ. սկզբներից արդուլհամիդյանվարչակարգը՝ ձգտելով կանխել ուժգնացող հայ ազատագրականշարժումը, դիմում է Հայկական Հարցի լուծման ավելի արմատականմիջոցի՝ Հայաստանի բնիկ բնակչության ֆիզիկական բնաջնջման։
Իր հերթին՝ Բեռլինի վեհաժողովից հետո միջազգայինդիվանագիտությունից հիասթափված հայկական ազատագրականշարժման գործիչները կանգնեցին պայքարի մարտավարությունըփոխելու անհրաժեշտության առաջ՝ Հայկական Հարցի լուծման հույսըգլխավորապես կապելով զինված պայքարի հետ։
Ազատագրական պայքարի ղեկը ստանձնած կուսակցությունները, չնայած իրենց միջև եղած մարտավարական որոշակիտարբերություններին, անվերապահորեն հեղափոխության հետկապեցին արևմտահայության ազատագրումը։
Ազգային-ազատագրական պայքարի գլխավոր նպատակի և դեպի այնտանող ուղու սահմանումը օրինաչափորեն դնում էր նաև տվյալիրավիճակին ու պատմական պահին համապատասխանգործունեության ձևերի ու միջոցների ընտրության հարցը, որոնքպետք է համապատասխանեին իրական պայմաններին՝ հաշվիառնելով պայքարի ճանապարհին առկա դժվարություններն ու խոչընդոտները։


Պայքարի առաջին շրջանում շարժումը ղեկավարող ուժերին բնորոշ էր քաղաքական ռոմանտիզմը, երբ երկրից հասնող օգնության կոչերընրանք սխալ էին ընկալում՝ գտնելով, որ ժողովուրդը պատրաստ էհամընդհանուր ապստամբության: Հայկական հարցը միամտորենհամարվում էր մոտ ժամանակներում լուծելի հարց՝ ակնհայտորենթերագնահատելով Օսմանյան կայսրության իրականհնարավորությունները։ Պայքարը ղեկավարող կենտրոններում, որոնքգտնվում էին երկրի սահմաններից դուրս, բացակայում էրԱրևմտահայաստանի իրական վիճակի վերաբերյալ հստակպատկերացումը։Մտավոր առումով ավելի զարգացած և տնտեսապես բարվոքվիճակում գտնվող հայության մի ստվար զանգվածի կենտրոնացումըբուն երկրից դուրս՝ կայսրության խոշոր կենտրոններում, հատկապեսԿ. Պոլսում և Զմյուռնիայում, այսինքն՝ եվրոպայի տեսադաշտում, ստիպում էր թուրքական բռնապետության դեմ մղվող պայքարըհաճախ բուն Երկրից տեղափոխել այդ կենտրոնները՝ կարծելով, թեայդտեղ զինված գործողություններ ծավալելով հնարավոր է լուծելժողովրղի ազատագրության հարցը։
Հաշվի առնելով Հայկական Հարցի միջազգայնացած լինելը՝հեղափոխական կուսակցությունները միամտաբար կարծում էին, թեՀայկական Հարցի վերջնական լուծման իրավարարի փրկիչ դերը, իվերջո, վևրապահվելու է միջազգային դիվանագիտությանը։
Հայ ազատագրական շարժմանը խանգարող մյուս հանգամանքը այնֆինանսավորող, նյութապես ապահովող արտաքին ու ներքին կայուն, քիչ թե շատ նշանակալի ուժերի բացակայությունն էր։ Շարժումընյութապես քիչ թե շատ ապահովում էին աշխատավորականզանգվածները, որոնց օժանդակությունը չէր կարող բավարար լինել։Ուստի պայքարի ղեկավար ուժերը հարկադրված էին երբեմննյութական ռեսուրսներ ձեոք բերել ոչ ցանկալի եղանակով՝ բռնիմեթոդներով;
Շարժման առջև մեծ խոչընդոտ էր Արևմտյան Հայաստանումայլազգի, քուրդ ստվար բնակչության առկայությունը, որի հետդաշինքը կամ գոնե նրա չեզոքացումը կենսական խնդիր էր, թեևկյանքը ցույց տվեց, որ քրդերի հետ դաշինքը անիրականանալի է։Ավելին, քրդությունը չեզոք չէր։ Հավակնելով տիրանալ հայոց երկրին՝ինքն էլ ակնհայտ թշնամանքով էր տրամադրված հայության հանդեպ։Հիմնականում հենց քուրդ բեկերն ու աղաներն էին հանդես գալիսարևմտահայության հարստահարողի դերում։ Իշխանություններըքրդերի ուժերն օգտագործում էին հայության պայքարը զսպելուհամար՝ բնականաբար առաջ բերելով հայ զինյալների պատասխանհակահարվածը։
Պայքարի կոնկրետ ձևերի ու միջոցների ընտրության խնդրում հայազատագրական շարժումը երկար որոնումների անհրաժեշտությունչզգաց։ Մի կողմից՝ նա իր աչքի աոաջ ուներ XIX դարի ընթացքումուրիշ ազգերի մղած և հաճախ հաղթանակով ավարտված պայքարիօրինակները, մյուս կողմից՝ արևմտահայ իրականության կոնկրետպայմաններն իրենք էին հուշում, երբեմն նաև պարտադրում պայքարինոր ձևեր կամ ճշգրտում արդեն հայտնի ձևերը։
Ստեղծված պայմաններում անհնարին համարելով կանոնավոր կռիվըթուրքական բռնապետության դեմ՝ հայ զինյալ պայքարը ղեկավարողկուսակցությունները (Հնչակ, Դաշնակցություն) փարվեցինՀայդուկային (պարտիզանական) պայքարի գաղափարին, քանի որկանոնավոր պատերազմ, իսկական ճակատամարտեր անհնար էին։
Այսպիսով, հայ ժողովրդի ազատագրական զինված պայքարըհիմնականում ստանում է ֆիդայական կռիվների կերպարանք։Ֆիդային (հայդուկը) թուրքական բռնակալության դեմ պայքարողժողովրդական վրիժառուն էր, որր տուն ու ընտանիք թողած՝ իրեննվիրաբերել էր հայրենիքի ազատագրության գործին։ Նամարմնավորում էր ազգի կռվող ոգին, նրա արիությունը, վեհանձնությունը և անկոտրում կամքը։
Սուլթանական կառավարության հայաջինջ քաղաքականությանհետևանքով ծայրահեղ աննպաստ պայմաններում ընթացող հայազատագրական շարժումը հայդուկային պայքարի հետ մեկտեղհարկադրված էր որդեգրել նաև պայքարի այլ՝ անգամ ծայրահեղ ձևեր, քանզի աբդուլհամիդյան անմարդկային ռեժիմի դեմ կռվում դեպիազատություն տանող պայքարի բոլոր միջոցներն արդար էին։
Հայոց ազատամարտը, չսահմանափակվելով հայդուկային կռիվներով, լրացվում էր զինյալ պայքարի այնպիսի ձևերով, ինչպիսիք էինինքնապաշտպանական կռիվները, արշավանքները, անհատականահաբեկումները և այլն;
Այսպիսին էր հայ ազատագրական զինված պայքարի առաջին փուլիմարտավարությունը՝ ռոմանտիկ ու ոչ իրատեսական, բայցմիանգամայն բնորոշ ազատագրական պայքարի ղեկավարների այդշրջանի աշխարհայացքին։Ազգային—ազատագրական պայքարի նախադրյալները։ 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյի նախնական հաշտության և Բեռլինի վեհաժողովիդաշնագրով ըստ էության միջազգայնացվել էր Հայկական Հարցը։Բայց շատ չանցած պարզ դարձավ, որ դիվանագիտականճանապարհով այդ հարցը չի լուծվելու։ Իր հերթին սուլթանականկառավարությունը ձեռնարկեց Հայկական Հարցի յուրովի լուծում: Եթե Բեռլինի վեհաժոդովին հաղորդած առաջին տասնամյակում դաառավելապես արտահայտվում էր ժողովրդագրական, վարչատարածքային և հարկային քաղաքականությանիրականացումով, որի նպատակն էր հայաթափել ԱրևմտյանՀայաստանը, ապա 1890-ական թթ. սկզբներից արդուլհամիդյանվարչակարգը՝ ձգտելով կանխել ուժգնացող հայ ազատագրականշարժումը, դիմում է Հայկական Հարցի լուծման ավելի արմատականմիջոցի՝ Հայաստանի բնիկ բնակչության ֆիզիկական բնաջնջման։
Իր հերթին՝ Բեռլինի վեհաժողովից հետո միջազգայինդիվանագիտությունից հիասթափված հայկական ազատագրականշարժման գործիչները կանգնեցին պայքարի մարտավարությունըփոխելու անհրաժեշտության առաջ՝ Հայկական Հարցի լուծման հույսըգլխավորապես կապելով զինված պայքարի հետ։
Ազատագրական պայքարի ղեկը ստանձնած կուսակցությունները, չնայած իրենց միջև եղած մարտավարական որոշակիտարբերություններին, անվերապահորեն հեղափոխության հետկապեցին արևմտահայության ազատագրումը։
Ազգային-ազատագրական պայքարի գլխավոր նպատակի և դեպի այնտանող ուղու սահմանումը օրինաչափորեն դնում էր նաև տվյալիրավիճակին ու պատմական պահին համապատասխանգործունեության ձևերի ու միջոցների ընտրության հարցը, որոնքպետք է համապատասխանեին իրական պայմաններին՝ հաշվիառնելով պայքարի ճանապարհին առկա դժվարություններն ու խոչընդոտները։


Պայքարի առաջին շրջանում շարժումը ղեկավարող ուժերին բնորոշ էր քաղաքական ռոմանտիզմը, երբ երկրից հասնող օգնության կոչերընրանք սխալ էին ընկալում՝ գտնելով, որ ժողովուրդը պատրաստ էհամընդհանուր ապստամբության: Հայկական հարցը միամտորենհամարվում էր մոտ ժամանակներում լուծելի հարց՝ ակնհայտորենթերագնահատելով Օսմանյան կայսրության իրականհնարավորությունները։ Պայքարը ղեկավարող կենտրոններում, որոնքգտնվում էին երկրի սահմաններից դուրս, բացակայում էրԱրևմտահայաստանի իրական վիճակի վերաբերյալ հստակպատկերացումը։Մտավոր առումով ավելի զարգացած և տնտեսապես բարվոքվիճակում գտնվող հայության մի ստվար զանգվածի կենտրոնացումըբուն երկրից դուրս՝ կայսրության խոշոր կենտրոններում, հատկապեսԿ. Պոլսում և Զմյուռնիայում, այսինքն՝ եվրոպայի տեսադաշտում, ստիպում էր թուրքական բռնապետության դեմ մղվող պայքարըհաճախ բուն Երկրից տեղափոխել այդ կենտրոնները՝ կարծելով, թեայդտեղ զինված գործողություններ ծավալելով հնարավոր է լուծելժողովրղի ազատագրության հարցը։
Հաշվի առնելով Հայկական Հարցի միջազգայնացած լինելը՝հեղափոխական կուսակցությունները միամտաբար կարծում էին, թեՀայկական Հարցի վերջնական լուծման իրավարարի փրկիչ դերը, իվերջո, վևրապահվելու է միջազգային դիվանագիտությանը։
Հայ ազատագրական շարժմանը խանգարող մյուս հանգամանքը այնֆինանսավորող, նյութապես ապահովող արտաքին ու ներքին կայուն, քիչ թե շատ նշանակալի ուժերի բացակայությունն էր։ Շարժումընյութապես քիչ թե շատ ապահովում էին աշխատավորականզանգվածները, որոնց օժանդակությունը չէր կարող բավարար լինել։Ուստի պայքարի ղեկավար ուժերը հարկադրված էին երբեմննյութական ռեսուրսներ ձեոք բերել ոչ ցանկալի եղանակով՝ բռնիմեթոդներով;
Շարժման առջև մեծ խոչընդոտ էր Արևմտյան Հայաստանումայլազգի, քուրդ ստվար բնակչության առկայությունը, որի հետդաշինքը կամ գոնե նրա չեզոքացումը կենսական խնդիր էր, թեևկյանքը ցույց տվեց, որ քրդերի հետ դաշինքը անիրականանալի է։Ավելին, քրդությունը չեզոք չէր։ Հավակնելով տիրանալ հայոց երկրին՝ինքն էլ ակնհայտ թշնամանքով էր տրամադրված հայության հանդեպ։Հիմնականում հենց քուրդ բեկերն ու աղաներն էին հանդես գալիսարևմտահայության հարստահարողի դերում։ Իշխանություններըքրդերի ուժերն օգտագործում էին հայության պայքարը զսպելուհամար՝ բնականաբար առաջ բերելով հայ զինյալների պատասխանհակահարվածը։
Պայքարի կոնկրետ ձևերի ու միջոցների ընտրության խնդրում հայազատագրական շարժումը երկար որոնումների անհրաժեշտությունչզգաց։ Մի կողմից՝ նա իր աչքի աոաջ ուներ XIX դարի ընթացքումուրիշ ազգերի մղած և հաճախ հաղթանակով ավարտված պայքարիօրինակները, մյուս կողմից՝ արևմտահայ իրականության կոնկրետպայմաններն իրենք էին հուշում, երբեմն նաև պարտադրում պայքարինոր ձևեր կամ ճշգրտում արդեն հայտնի ձևերը։
Ստեղծված պայմաններում անհնարին համարելով կանոնավոր կռիվըթուրքական բռնապետության դեմ՝ հայ զինյալ պայքարը ղեկավարողկուսակցությունները (Հնչակ, Դաշնակցություն) փարվեցինՀայդուկային (պարտիզանական) պայքարի գաղափարին, քանի որկանոնավոր պատերազմ, իսկական ճակատամարտեր անհնար էին։
Այսպիսով, հայ ժողովրդի ազատագրական զինված պայքարըհիմնականում ստանում է ֆիդայական կռիվների կերպարանք։Ֆիդային (հայդուկը) թուրքական բռնակալության դեմ պայքարողժողովրդական վրիժառուն էր, որր տուն ու ընտանիք թողած՝ իրեննվիրաբերել էր հայրենիքի ազատագրության գործին։ Նամարմնավորում էր ազգի կռվող ոգին, նրա արիությունը, վեհանձնությունը և անկոտրում կամքը։
Սուլթանական կառավարության հայաջինջ քաղաքականությանհետևանքով ծայրահեղ աննպաստ պայմաններում ընթացող հայազատագրական շարժումը հայդուկային պայքարի հետ մեկտեղհարկադրված էր որդեգրել նաև պայքարի այլ՝ անգամ ծայրահեղ ձևեր, քանզի աբդուլհամիդյան անմարդկային ռեժիմի դեմ կռվում դեպիազատություն տանող պայքարի բոլոր միջոցներն արդար էին։
Հայոց ազատամարտը, չսահմանափակվելով հայդուկային կռիվներով, լրացվում էր զինյալ պայքարի այնպիսի ձևերով, ինչպիսիք էինինքնապաշտպանական կռիվները, արշավանքները, անհատականահաբեկումները և այլն;
Այսպիսին էր հայ ազատագրական զինված պայքարի առաջին փուլիմարտավարությունը՝ ռոմանտիկ ու ոչ իրատեսական, բայցմիանգամայն բնորոշ ազատագրական պայքարի ղեկավարների այդշրջանի աշխարհայացքին։

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s